Σε αυτό το κείμενο η κε του μπλοκ
καταγράφει σκέψεις και κάποια γεγονότα σχετικά με την παρισινή κομμούνα,
ενσωματώνοντας αρκετά στοιχεία από μια πρόσφατη σχετική διάλεξη του
σοβιετικού κυριούλη στα πλαίσια του μαρξιστικού σεμιναρίου που
διοργάνωνε στην παιδαγωγική σχολή. Η παρουσίασή τους γίνεται φυσικά από
το δικό μου οπτικό πρίσμα και με τις δικές μου προεκτάσεις, οπότε οι
όποιες τυχόν στρεβλώσεις κι αστοχίες κατά τη μεταφορά και περαιτέρω
ανάπτυξή τους βαραίνουν αποκλειστικά εμένα.
Το πρώτο βασικό σημείο είναι η άμεση
σύνδεση της κομμούνας, ως ιστορικό γεγονός, με την ίδρυση και τη
σύντομη ιστορική διαδρομή της πρώτης διεθνούς. Μια πορεία δώδεκα χρόνων
από το 1864 ως το 1876, που κορυφώθηκε κατά τις 72 μέρες της κομμούνας,
ενώ η ήττα των κομμουνάρων σηματοδότησε την απαρχή του τέλους της, με
τις συστηματικές διώξεις κατά των μελών της στην ευρώπη, την αναγκαστική
μετακόμιση της έδρας της στις ηνωμένες πολιτείες και τη σταδιακή
παρακμή που οδήγησε στη διάλυσή της.
Αξίζει να σταθούμε παρενθετικά στη σύνθεση της διεθνούς από εργατικές οργανώσεις –εξ ου και διεθνής των εργατών, όπως ήταν η πλήρης ονομασία της- και να δούμε την εξέλιξη στον χρόνο αυτού του σχήματος. Από την πρώτη χαλαρή
διεθνή σύνδεση των εργατικών οργανώσεων ανά τον κόσμο, στη δεύτερη
διεθνή των εργατικών σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων και μετά την πολιτική
της χρεοκοπία στην επαναστατική τομή της τρίτης κομμουνιστικής διεθνούς
με τους 21 όρους για τη διαμόρφωση κομμάτων νέου τύπου –δε σημειώνω την
περίπτωση της τέταρτης διεθνούς, γιατί από όποια σκοπιά και να το δει
κανείς, δεν προσέφερε κάποια ιδιαίτερη θετική πείρα στο οργανωτικό
κεκτημένο της κομιντέρν.
Ο μαρξ ήταν ο συγγραφέας της
ιδρυτικής διακήρυξης και του καταστατικού της διεθνούς κι οι οπαδοί του
υποστήριζαν τη μετεξέλιξή της σε ενιαία πολιτική οργάνωση, με ενιαίες
προγραμματικές θέσεις και συμμετοχή στον κοινοβουλευτικό αγώνα, σε
αντίθεση με τους υποστηρικτές του μπακούνιν που ήθελαν μια χαλαρή
συνομοσπονδία με αυτονομία των εθνικών οργανώσεων και πρόβαλαν την
απόλυτη αξία της αυθόρμητης εξεγερμένης δράσης.
Η μεταξύ τους διαπάλη οξύνθηκε μετά από την ήττα της κομμούνας κι
οδήγησε στη διάσπαση της διεθνούς –αν και δεν ήταν αυτός ο καθοριστικός
παράγοντας για τη διάλυσή της.
Παράλληλα η διεθνής φιλοξενούσε στις
τάξεις της κι άλλα ιδεολογικά ρεύματα (οπαδούς του όουεν, του προυντόν,
του μπλανκί, κτλ), ενώ οι μαρξιστές δεν είχαν καν την ιδεολογική
ηγεμονία στο εγχείρημα της κομμούνας, καθώς αποτελούσαν μια μικρή
μειοψηφία στις τάξεις των γάλλων επαναστατών σε σχέση με τους
μπλανκιστές και τους προυντονικούς. (Οι μεν πρώτοι προέταξαν ως κρίσιμη
προϋπόθεση για την επανάσταση τη συνωμοτική δράση μιας μικρής
οργανωμένης ομάδας αποφασισμένων επαναστατών –αργότερα κι οι μπολσεβίκοι
θα κατηγορούνταν για ιδιότυπο μπλανκισμό, λόγω της δομής και της
λειτουργίας του κόμματος νέου τύπου. Οι δε προυντονικοί ήταν αναρχικοί
υπέρμαχοι μιας ομοσπονδίας μικρών κοινοτήτων κι ενός είδους εμπορευματικού αναρχισμού, όπως εύστοχα τον χαρακτήρισε ο σοβιετικούς κυριούλης).
Τα γεγονότα της κομμούνας (πράξη)
ήταν ένα είδος δοκιμασίας για τις ιδέες (θεωρία) των διάφορων πολιτικών
ρευμάτων. Μετά την ήττα στο γαλλοπρωσικό πόλεμο, η γαλλική αστική τάξη
υπέγραψε μια προδοτική συμφωνία ειρήνης, το γενάρη του 1871, θέτοντας
εμφατικά τον εαυτό της ενάντια στο γενικό αστικό συμφέρον
και δείχνοντας κυνικά τον καθαρά ταξικό τρόπο σκέψης και λειτουργίας
της. Σε αντίθεση με τον τακτικό στρατό η εθνοφρουρά (που στην επανάσταση
του 1848 είχε πολεμήσει ενάντια στο εξεγερμένο προλεταριάτο) αρνήθηκε
να παραδώσει τα πολυβόλα της και υπερασπίστηκε ένοπλα το δικαίωμά της να
τα κρατήσει. Η αστική τάξη και το πολιτικό της προσωπικό αναγκάστηκαν
να καταφύγουν στις βερσαλίες και το κενό εξουσίας καλύφτηκε από την
επιτροπή της εθνοφρουράς. Στις 26 μάρτη έγιναν εκλογές για την ανάδειξη
τοπικού συμβουλίου και στις 28 ανέλαβε επίσημα την εξουσία το νέο
81μελές όργανο –εκ των οποίων τα δύο τρίτα περίπου ήταν εργάτες κι
υπάλληλοι.
Αυτή είναι συνοπτικά η ιστορία της
ίδρυσης της κομμούνας. Ας δούμε κι έναν περιληπτικό απολογισμό δράσης. Η
κομμούνα παρουσίασε πλούσιο πολιτικό και νομοθετικό έργο σε μια σειρά
τομείς: στην εκπαίδευση, τη φορολογία, την πρόνοια και την εργασία.
Μερίμνησε για το διαχωρισμό εκκλησίας κράτους, τις υποθήκες και τα
οικιακά χρέη, τον ελάχιστο μισθό και τον καθορισμό του μέσου μισθού των
κρατικών λειτουργών και των αξιωματούχων, για την ανεργία, την
απαγόρευση της νυχτερινής εργασίας, την απαλλοτρίωση εγκαταλειμμένων
εργοστασίων, τον εξοπλισμό του λαού, την κατάργηση του επαγγελματικού
στρατού και της αστυνομίας, κ.ά.
Αυτά είναι μερικά από τα βασικά
επαναστατικά μέτρα που πήρε η κομμούνα κι έθιγαν βασικά ζητήματα που
παραμένουν ακόμα και σήμερα άλυτα στις περισσότερες ανεπτυγμένες
αστικές δημοκρατίες. Όπως είπαν κι οι κλασικοί, η κομμούνα ήταν το
οργανωμένο σε κυρίαρχη τάξη προλεταριάτο, ή αλλιώς η κρατική-πολιτική
μορφή της δικτατορίας του προλεταριάτου.
Τι δεν έκανε όμως η κομμούνα; Ποιες ήταν οι βασικές παραλείψεις της;
Καταρχάς όπως έγραψε ο ένγκελς στην
περίφημη αποστροφή ενός προλόγου του, αν μπορούμε να κατηγορήσουμε για
κάτι την κομμούνα δεν είναι γιατί χρησιμοποίησε βία, αλλά γιατί δεν την
χρησιμοποίησε όσο έπρεπε. Τήρησε τους κανόνες του ευ αγωνίζεσθαι
απέναντι σε έναν αντίπαλο που δε δίστασε να ξεπουληθεί στους πρώσους
(με τους οποίους βρισκόταν σε πόλεμο), προκειμένου να σώσει την εξουσία
του. Κι ακολούθησε πιστά εκείνη την αντιφατική διαδρομή που περιέγραψε ο
μαρξ για την επανάσταση που πέφτει, σηκώνεται και προχωρά, σκοντάφτει,
ρίχνει τον αντίπαλό της και τον αφήνει, ίσα-ίσα για να σηκωθεί και να
τον ξαναρίξει.
