Του Χρήστου Κεφαλή
Το παρόν σημείωμα δεν φιλοδοξεί να καταγράψει διεξοδικά τη βιβλιογραφία,
ελληνική και ξένη, για το φασισμό. Στοχεύει κυρίως να γνωρίσει τον
αναγνώστη με τις πιο βασικές, ελληνόγλωσσες κυρίως πηγές για το θέμα.
Παρουσιάζονται κλασικές μαρξιστικές πηγές και έργα από την πιο πρόσφατη
αστική ιστοριογραφία, ενώ καταχωρούνται και ορισμένες εργασίες για τη
σύγχρονη ακροδεξιά και το νεοφασισμό. Πρόκειται για έργα που
προσφέρονται τόσο για ατομική μελέτη από αναγνώστες που επιθυμούν να
κατατοπιστούν πάνω στο θέμα, όσο και για αξιοποίηση από προοδευτικούς
ερευνητές, είτε ως πηγές για μια ανεξάρτητη μαρξιστική έρευνα, είτε ως
αντικείμενο πολεμικής. Ενώ η μαρξιστική έρευνα στο θέμα τα τελευταία
χρόνια έχει σχετικά ατονήσει, έχουν δει το φως, λόγω της επιστροφής του
φασισμού στο προσκήνιο, αναρίθμητες μελέτες από φιλελεύθερους, κατά
κανόνα, αστούς ερευνητές. Αυτές οι μελέτες υποφέρουν από τα συνήθη
ελαττώματα της αστικής ιστορικής επιστήμης: στενότητα οπτικής, ανεπαρκής
κατανόηση της σύνδεσης του φασισμού με το καπιταλιστικό σύστημα,
συγχύσεις ή ταύτιση του μαρξισμού/κομμουνισμού με το σταλινισμό και σε
συνέχεια με το φασισμό, στα πλαίσια της οικείας αντίληψης περί
«ολοκληρωτισμού». Περιέχουν ωστόσο πολύτιμα ιστορικά στοιχεία και
επιμέρους ενοράσεις, ενώ οι καλύτεροι ερευνητές έχουν αντιπαρατεθεί στις
προσπάθειες αμφισβήτησης του Ολοκαυτώματος και ωραιοποίησης των ναζί,
που προωθεί η συντηρητική και ακροδεξιά πτέρυγα της ακαδημαϊκής
κοινότητας.Χρήστος Κεφαλής (Συνεργάτης του Πολιτικού Καφενείου)
Σημαντικές μελέτες φιλελευθεροδημοκρατικής οπτικής έχουν δώσει ιστορικοί
και δημοσιολόγοι σαν τους Ίαν Κέρσοου, Λόρενς Ρις, Ρόμπερτ Πάξτον,
Άνταμ Τουζ, Ρίτσαρντ Έβανς, Μαρκ Μαζάουερ, κ.ά. Οι απολογητικές τάσεις
για το φασισμό δρομολογήθηκαν από την άλλη «ντροπαλά» αμέσως μετά το Β΄
Παγκόσμιο Πόλεμο από αντικομμουνιστές ιστορικούς όπως ο Τρέβορ-Ρόπερ και
πήραν σημαντική ώθηση τα τελευταία χρόνια, με το έργο του Ίρβινγκ και,
πιο ντροπαλά, του Γκολντχάγκεν και άλλων. Τέλος, η μαρξιστική φιλολογία
περιλαμβάνει τα κλασικά έργα των Τρότσκι, Γκράμσι, Λούκατς και
μεταπολεμικές συνεισφορές από τον Πουλαντζά και τον Μέιζον ως τον
Ρέντον. Σημαντικό κενό παρατηρείται στη μαρξιστική φιλολογία σχετικά με
τα σύγχρονα νεοφασιστικά-ακροδεξιά ρεύματα, όπου πρέπει να αρκεστεί
κανείς σε μεγάλο βαθμό στις ακαδημαϊκές πηγές.Το δεύτερο μέρος για το
νεοφασισμό και την ακροδεξιά περιλαμβάνει πηγές που αναφέρονται τόσο
στην ανάπτυξή τους διεθνώς, όσο και στη χώρα μας. Εδώ δεν μπορεί να μην
επισημάνουμε την έλλειψη μελέτης του φαινομένου της Χρυσής Αυγής, που
δεν έχει παρθεί όσο θα έπρεπε σοβαρά από τους προοδευτικούς έλληνες
ερευνητές.
Α. ΦΑΣΙΣΜΟΣΙ. Μαρξιστικές και αριστερές-ριζοσπαστικές πηγές
Έργα του Λεόν Τρότσκι
Οι εκτενείς αναλύσεις του Τρότσκι προσφέρουν το καλύτερο σημείο
εκκίνησης για τη γνωριμία με τη μαρξιστική άποψη. Στα 1930-34, χρόνια
της ανόδου των ναζί, ο Τρότσκι έγραψε δυο μεγάλες μπροσούρες και πολλά
σημαντικά άρθρα για το φασισμό. Σε αυτά όχι μόνο πρόβλεψε με θαυμαστή
διορατικότητα την καταστροφική εξέλιξη αλλά και υπέδειξε τις
εναλλακτικές δυνατότητες που υπήρχαν.
Στα ελληνικά έχουν εκδοθεί τρία βιβλία, που περιέχουν μόνο ένα μέρος τους:
- Λεόν Τρότσκι, Και Τώρα;, εκδ. Προλεταριακή Βιβλιοθήκη, Αθήνα 1978, σελ. 191.
- Λεόν Τρότσκι, Γερμανία: ο Φασισμός και το Εργατικό Κίνημα, εκδ.
Προλεταριακή Βιβλιοθήκη, Αθήνα 1978, σελ. 206. Περιέχει 5 άρθρα γραμμένα
στην περίοδο 1930-33, τα οποία καταλαμβάνουν το πρώτο μέρος του
βιβλίου.- Λεόν Τρότσκι, Η Πάλη Ενάντια στο Φασισμό στη Γερμανία, εκδ.
Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο, Αθήνα 2000, σελ. 294, 12,23 €. Η πιο περιεκτική
ελληνική έκδοση, περιλαμβάνει τα κυριότερα μέρη από τις δυο μπροσούρες,
Και τώρα; και Ο Μόνος Δρόμος, και μερικά ακόμη από τα άρθρα του
Τρότσκι, προλογιζόμενα από τον Κρις Χάρμαν.Όλα τα γραπτά του Τρότσκι,
μαζί με μια κατατοπιστική παρουσίαση του ιστορικού της γερμανικής κρίσης
και της συνάφειάς τους, θα βρεθούν στη σχετική σελίδα του Marxists
Internet Archive, Leon Trotsky on the Rise ofHitler and Destruction of
the German Left,
http://www.marxists.org/archive/trotsky/germany/index.htm#y1933b.
Αντόνιο Γκράμσι, Οι Θέσεις της Λυών, Η ιταλική κατάσταση και τα
καθήκοντα του ΚΚ Ιταλίας, Αθήνα 2011, εκδ. Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο, σελ.
111, 9€ Πρόκειται για τις Θέσεις που ετοίμασε ο Γκράμσι για το Γ΄
Συνέδριο του ΚΚ Ιταλίας στη Λυών τον Ιανουάριο του 1926, καθώς και τη
συζήτηση που διεξάχθηκε πριν την ψήφισή τους στην αρμόδια κομματική
επιτροπή. Οι θέσεις περιέχουν ένα ειδικό μέρος για το φασισμό που είναι
και το πιο ώριμο σχετικό πολιτικό κείμενο του Γκράμσι. Ουσιαστικά όμως
όλο το έργο περιστρέφεται γύρω από τα ζητήματα της οργάνωσης της
αντιφασιστικής πάλης στην Ιταλία και της προσαρμογής του κόμματος στα
καθήκοντά της, διορθώνοντας την υπεραριστερή γραμμή της προηγούμενης
ηγεσίας του Μπορντίγκα. Στη συγγραφή του κειμένου είχε συνεισφορά και ο
Τολιάτι.Ενώ η αναπροσαρμογή αυτή ήρθε αρκετά αργά για το ΚΚ Ιταλίας,
όταν πια ο Μουσολίνι είχε εδραιωθεί στην εξουσία, οι επεξεργασίες του
Γκράμσι δεν παύουν να δίνουν πολύτιμα στοιχεία για το φώτισμα της
επαναστατικής στρατηγικής ενάντια στο φασισμό. Ο Γκράμσι αναγνωρίζει
θαρραλέα ότι η κύρια αιτία της νίκης του φασισμού στην Ιταλία ήταν οι
εγγενείς αδυναμίες του κινήματος και της κομμουνιστικής πρωτοπορίας του.
Παράλληλα, η συζήτηση ανάμεσα στα ηγετικά στελέχη του ΚΚ Ιταλίας
φανερώνει, πέρα από επιμέρους αδυναμίες, το υψηλό επίπεδο πολιτικής
αντίληψης που είχε επιτύχει εκείνη την περίοδο το κόμμα.Το βιβλίο
προλογίζει ο Θ. Καμπαγιάννης, που έγραψε και ένα επίμετρο για τη
μεθοδολογία μελέτης του Γκράμσι.
