Η γνώμη του ΚΚΕ για τον ΕΛΑΣ

Όποιος νομίζει ότι το «βαθύ» κόμμα των επαγγελματιών επαναστατών χώνεψε ποτέ τον ΕΛΑΣ και τη δράση του κάνει λάθος.  Η γνώμη που είχε για τον ΕΛΑΣ το κομματικό απαράτ σκιτσάρεται με απόλυτη ευκρίνεια από τον Κώστα Καραγιώργη, το alter ego του Νίκου Ζαχαριάδη μέχρι… λίγο πριν την ήττα, που σήμαινε και τη δική του εξόντωση, σε μια επιστολή του προς τον Ζαχαριάδη, γραμμένη στις 17 Ιουνίου 1948 (1), από την οποία παραθέτω τα σημεία που έχουν σχέση με το θέμα.
Γράφει ο Καραγιώργης:

1. Είχα κατασταλάξει στη γνώμη πως ο ένοπλος αγώνας στην άλλη κατοχή έπρεπε να συγκεντρωθεί κυρίως στο βουνό και να γίνει ο άξονας του Εθνικοαπελευθερωτικού και λαϊκού δημοκρατικού κινήματος, όχι όμως σαν πολιτιοκοστρατιωτική οργάνωση αλλά με βάση τον πόλεμο εναντίον του καταχτητή και των Ελλήνων συνεργατών του. Από τις πόλεις θα έπρεπε να τραβήξουμε άφθονα λαϊκά και ιδιαίτερα προλεταριακά στοιχεία στον ένοπλο αγώνα του βουνού κατά πρώτο λόγο. Και κατόπιν θα επικρατούσαμε και σε όσες πόλεις στο μεταξύ δεν θα είχαμε μπορέσει να αναπτύξουμε μέσα ένοπλο αγώνα.
2. Για έναν τέτοιο πόλεμο μας χρειάζονταν ένας λαϊκός επαναστατικός στρατός με βάση τα στελέχη του ΚΚΕ και κατά πρώτο λόγο τα ανώτερα. Γύρω σ’ αυτά θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν και όλα τα άλλα στελέχη που θα έβγαζε το λαϊκό απελευθερωτικό κίνημα, καθώς και οι παλιοί αξιωματικοί.
3. Από τη πείρα του 1943 είχα τη γνώμη ότι οι μόνιμοι αξιωματικοί μας τράβηξαν σε πολύ στραβό δρόμο. Κατά πρώτο λόγο στη γενική τακτική: «Να υποχωρούμε πάντα μπρος στον προελαύνοντα εχθρό μη λυπούμενοι το έδαφος που χάνουμε. Να διατηρούμε τις δυνάμεις μας ακέραιες για τους μελλοντικούς μας σκοπούς» (Έτσι μας τη διατύπωσε ο Σιάντος το καλοκαίρι του 1943 μπρος σε όλο το Γραφείο Περιοχής Θεσσαλίας. Ο σ. Κοτσάβρας τα θυμάται επί λέξει). Αλλά και σαν γενική νοοτροπία: «στρατιωτικοποίηση του ΕΛΑΣ πάνω σε παλιό, γραφειοκρατικό, καραβανάδικο πνεύμα». Ραχάτι, καλοπέραση, πολιτικολογία και πολεμικός συμβιβασμός, στην ουσία, με τον καταχτητή. Σε μιαν Ολομέλεια της Επιτροπής Περιοχής Θεσσαλίας (υπήρχε αντιπροσωπεία του Πολιτικού Γραφείου με επικεφαλής τον σ. Ιωαννίδη) μίλησα για «λιπαρές επωμίδες» των μονίμων αξιωματικών μέσα στον ΕΛΑΣ. Μου μπήκε έμμεσα χέρι για τους «λίβελους κατά των αξιωματικών».

(…) (2)
 7. Είχα ευθύς από τις αρχές του ένοπλου αγώνα στα 1942 διαφωνήσει ανποιχτά για την ανάδειξη του Κλάρα σε «καπετάνιο» πρώτα της Ρούμελης και ύστερα του Γενικού Στρατηγείου. Και γιατί ήταν δηλωσίας και γιατί θα αποτελούσε «πρότυπο» για την ανάδειξη ανάλογων «καπεταναίων». Έτσι σαν αντίβαρο στην επίδραση των παλιών αξιωματικών που έφερναν στις γραμμές μας το πνεύμα του αστικού στρατού, από την πλευρά του λαϊκού κινήματος προωθούνταν τέτοιοι τύποι και δοξάζονταν: Άρης, Ορέστης, Ζαχαριάς, Πελοπίδας, όλοι οι καπετανοίοι της Ρούμελης, του Μωριά και της Εύβοιας κλπ. (Αργότερα βρήκαν και τον θεωρητικό τους στο πρόσωπο του Πετσόπουλου). Στους «ειδικούς» του παλιού στρατού αντιπαρατάχθηκαν οι «ειδικοί» από την πλευρά μας: γενειάδα, χατζάρι, σαδισμοί, αυθαιρεσία, διαφθορά κλπ. (Φυσικά δεν πρόκειται να παραγνωρίσω σ’ αυτούς τον παράγοντα της παλικαριάς, αλλά όπου αυτός πραγματικά υπήρχε. Συχνά θεωρούνταν παλικαριά η απαίσια απολίτικη τρομοκρατική αιμοβορία) (3). Τα καθαυτό κομματικά στελέχη, ή δεν μπήκαν καθόλου μέσα στον ΕΛΑΣ (σχεδόν όλα τα μέλη του ΠΓ και της ΚΕ) ή όσα μπήκαν και δούλεψαν το 1943 βγήκαν με εντολή τπου Σιάντου στο τέλος του 1943 (εγώ, Κολλιγιάννης, Μανιάτης). Και την άνοιξη του 1944 με απόφαση της ΠΕΕΑ καταργηθήκαμε και τυπικά σαν «αντιπρόσωποι του ΕΑΜ». Έμεινε μόνο ο σ. Μάρκος που ήταν αντάρτης από τον Αύγουστο του 1943. Έχει κι αυτό την εξήγησή του σαν εξαίρεση.
      8. Από το καλοκαίρι του 1944, όταν έβαλα γραπτά αυτά τα ζητήματα στη  γραμματεία του ΠΓ, σημείωνα ότι έπρεπε τα κομματικά στελέχη να πάρουν στα  χέρια τους στο στρατό μας και όχι οι αξιωματικοί και «καπεταναίοι» και ανάφερα για παράδειγμα τον σ. Μάρκο «που κάνει για αντάρτης».

Ο Δεκέμβρης στο ημερολόγιο του Παναγιώτη Κανελλόπουλου

 
 Ο   ΔΕΚΕΜΒΡΗΣ  ΜΕ  ΤΗΝ  ΜΑΤΙΑ  ΤΩΝ  ΑΣΤΩΝ
 
Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος ήταν  από τους πλέον δραστήριους πολιτικούς στην περίοδο της Κατοχής.  Κρατούσε ημερολόγιο, το οποίο ενημέρωνε μεθοδικά και συστηματικά από τις 31 Μαρτίου 1942 έως τις 4 Ιανουαρίου 1945. Το γεγονός ότι ο Κανελλόπουλος είχε ενεργό (και κάποιες στιγμές πρωταγωνιστικό) ρόλο, ως υπουργός ή ως πολύ κοντινός παρατηρητής των εξελίξεων, προσδίδει στο προσωπικό του ημερολόγιο ξεχωριστό ενδιαφέρον (1).  Εδώ θα ασχοληθούμε με την παρουσίαση και τον σχολιασμό ορισμένων από τις εγγραφές που έγιναν κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών. Ο Κανελλόπουλος ήταν τότε υπουργός της κυβέρνησης Παπανδρέου. Τα κείμενα που παρατίθενται είναι αποσπάσματα, με δείκτες τις ημερομηνίες. Συνήθως περιγράφονται τα γεγονότα της προηγούμενης μέρας ή των προηγούμενων λίγων ημερών.
27 Νοεμβρίου
Μ’ όλη την καλή πίστη και ειλικρινέστατη διάθεση που έδειξε ο Παπανδρέου στους κομμουνιστές, οι τελευταίοι δημιουργούν κάθε λίγο και λιγάκι νέα ζητήματα και θέτουν νέους όρους, παρατείνοντας την εκκρεμότητα και αναβάλλοντας την οριστική συμφωνία τους για την αποστράτευση του ΕΛΑΣ (2).
…είχαμε μία σύσκεψη στο σπίτι του Παπανδρέου. Ήμασταν οι εξής: ο Παπανδρέου, ο Σβώλος, ο Ζεύγος, ο Τσιριμώκος, ο Ασκούτσης, ο Αγγελόπουλος κι εγώ (3). Ανάμεσα στους τέσσερις εαμικούς μόνον ο Ζεύγος είχε πρωτοβουλία. Οι άλλοι ήταν σε δύσκολη θέση. Δε φαίνονταν να συμφωνούν απόλυτα μαζί του. Φαίνονταν στεναχωρημένοι.
Ο Ζεύγος αρνήθηκε να υπογράψει και χθες το πρωτόκολλο κι επιφυλάχθηκε για σήμερα, θέτοντας νέους όρους. Ως προχθές έπρεπε να συμφωνήσουν οι κομμουνιστές στα ονόματα των διοικητών των ταγμάτων της εθνοφυλακής. Από προχθές ζήτησαν να συμφωνήσουν και στα ονόματα των διακοσίων πενήντα αξιωματικών. Τους πιο πολλούς τους έβγαλαν φασίστες. Από χθες ζητούν να μπάσουμε στα στελέχη της εθνοφυλακής κι ένα σεβαστό ποσοστό αξιωματικών του ΕΛΑΣ. Το μεσημέρι είπαμε να ‘ναι μόνιμοι οι αξιωματικοί αυτοί. Το βράδυ μου τηλεφωνεί ο Ζεύγος ότι πρέπει να ‘ναι προπάντων έφεδροι.

Γιατί τόση συζήτηση για το ΕΑΜ σήμερα;

Σπύρος Αλεξίου

Συζητώντας για τo EAM, οφείλουμε να ξεκινήσουμε με μια διαπίστωση: είναι μια ιστορική περίοδος που, αντί η μνήμη της να ξεθωριάζει με το πέρασμα του χρόνου, παραμένει ζωντανή και τροφοδοτεί συνεχώς τον προβληματισμό και τη συζήτηση πολύ πιο έντονα από κάθε άλλη στιγμή του 20^ου αιώνα. Ειδικά αυτό το διάστημα υπάρχουν πλήθος συζητήσεων, αφιερωμάτων, εκδόσεις βιβλίων κ.λπ. Ακόμα κι αν συγκρίνουμε το ενδιαφέρον αυτό με το Πολυτεχνείο, θα παρατηρήσουμε πως ενώ η μνήμη του Νοέμβρη τροφοδοτεί με αστείρευτη ενέργεια κινηματικές διαδικασίες, εντούτοις δεν προκαλεί το εύρος της ιστορικής, πολιτικής και ιδεολογικής συζήτησης που προκαλεί το ΕΑΜ.

    

Μια εξήγηση είναι η συγκυρία: Στην καθημερινότητά μας έχουν μπει οι λέξεις «κατοχή, προτεκτοράτο, κοινωνικός ΠΟΛΕΜΟΣ, Γερμανοί». Στην καθημερινότητά ειδικά της αριστεράς και του κινήματος υπάρχει η συζήτηση για «νέο ΕΑΜ», «Εξέγερση» «μέτωπο» Κλπ! Οι συνειρμοί είναι προφανείς και εν πολλοίς δικαιολογημένοι. Φυσικά δεν αρκούν. Σε έρευνα της  Καθημερινής που δημοσιεύτηκε στις 8 Φλεβάρη του 2009, όταν η κρίση δεν είχε τη σημερινή σφοδρότητα, αποτυπώνεται πως “Το ενδιαφέρον τη κοινής γνώμης (η «ζήτηση» για Ιστορία), που καταγράφεται είναι ιδιαιτέρως υψηλό (7 στους 10 ερωτηθέντες δηλώνουν ότι η ιστορία του εμφυλίου τους ενδιαφέρει «πολύ» ή «αρκετά»)”, άρα δεν είναι μόνο θέμα συγκυρίας.

  

Στη διάρκεια του 20^ου αιώνα σε 4 περιπτώσεις υπήρξε στην Ελλάδα αυτό που συνηθίζουμε να ονομάζουμε «επαναστατική κατάσταση» ή, για να χρησιμοποιήσουμε τη γνωστή φράση, «η εξουσία γύρναγε στους δρόμους»: Το 22, μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, την περίοδο του ΕΑΜ που συζητάμε, το 65 με τα Ιουλιανά και το 73 με το Πολυτεχνείο. Σε όλες τις περιπτώσεις εκδηλώθηκε αδυναμία των «από πάνω» να κυβερνήσουν, άρνηση των «από κάτω» να κυβερνηθούν. Όμως, η περίπτωση του ΕΑΜ ξεχωρίζει γιατί μόνο τότε υπήρχαν και οι υποκειμενικές προυποθέσεις, ένα ισχυρό λαικό κίνημα, με αριστερό προσανατολισμό, ένοπλο και νικηφόρο, αλλά και γιατί η εξέλιξη της σύγκρουσης σημάδεψε την πορεία της Ελλάδας αλλά και του κινήματος με πιο έντονο τρόπο από κάθε άλλη.

Η διαπίστωση αυτή μας φέρνει και στο πιο σημαντικό, κατά τη γνώμη μου, αίτιο αυτού του ενδιαφέροντος εκδηλώνεται: 68 χρόνια τώρα στη συλλογική μνήμη του κινήματος το ΕΑΜ έχει καταγραφεί ως η σημαντικότερη στιγμή. Αυτό βέβαια συνυπάρχει με το μεγάλο ερώτημα της «νικηφόρας επανάστασης που χάθηκε» για να δανειστούμε τον τίτλο του έργου του Θ. ΧΑΤΖΗ. Όσο κι αν στην ιστορία των κοινωνικών αγώνων δεν υπάρχει η σιγουριά της νικηφόρας έκβασης, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως οι «από κάτω», με όρους υλικών συσχετισμών, ξεκινούν πάντα από μειονεκτική θέση. Όταν για παράδειγμα λέμε πως, με το ΕΑΜ, το κίνημα είχε τις καλύτερες προυποθέσεις, δεν εννοούμε φυσικά πως ήταν αντικειμενικά ισχυρότερο από τη Βρετανική αυτοκρατορία.

Αυτά  το ερωτήματα  είναι που, σε συνδυασμό με τη συγκυρία, καθιστούν τη συζήτηση για το ΕΑΜ  τόσο επίκαιρη. Η κορύφωση της κρίσης, στην Ελλάδα αλλά και γενικά στον καπιταλιστικό κόσμο, η αίσθηση πως οδηγούμαστε σε κολοσσιαίων διαστάσεων συγκρούσεις, το αίτημα της ανατροπής που επανέρχεται με δραματικό τρόπο κάνει τη μελέτη της συγκεκριμένης ιστορικής εμπειρίας αναγκαία όσο ποτέ, γεγονός που, συνειδητά ή όχι, διαπερνά πλατιά κοινωνικά στρώματα.